CENÎYÊ KURDAN: FERÎŞTEYÊ MERGÎ

 NETÎCE ALTÛN

Eger perwerdeyî kozikê xo yo ewil ra serrê xo berzkerdiş û fikranê xo yê ke ma rewêra ro ci wayirî kenê ser, zerrî ra reyêka bîn fikiryayiş nêbo, çi yo? Eger perwerdeyî ferqkerdişê ma yê ma hetê sîstemanê cîya cîyayan ra îknayê ke “ma înan dir seyyewbînan nîyê” bîyê, û ma nê rewşî senîn orte ra wedarnim nêbo, çi yo perwerdeyî? (Choman Hardî, 2016)

Ke ma cenîyê Kurdan ra dest bi babet bikerim ganî ma behsê tarîxê şerê Kurdan bikerim. Ewca ra ma yenê serê nê meseleyan ser; no şer şerêko senîn o û no şer de rolê cenîya Kurd çi yo? No rol eynî wext te eleqeyê xo yê miletê dorûverî û ê Kurdan bixo, miyanê civakî de cenî senîn dîya, senîn vînenê, areno çiman ver. Çunkî tarîxê şervanê cenîyan no mucadele de kihano û cenî gama ke beşdarê şerî bîya, babê, bira û apê xo ra (patrîarka) destûr nêgrewto. Serre wedarto hemberê patrîarka û dewletan de (ke her di zî serdestîyêka têmilî de yê) seba ke bibo şervan… Eynî wext de hem kultur, ekonomî, dîn û hem zî welat / neteweperwerî şertêkê cenîya Kurd xo tede vînena awan kerdo.

Ma baynim kulturê Kurdan ra rewşê cenîyan di hetîya şîyo. Hetêka beno ke semedê tesîrê dînî û “kulturê mêrdetî” rapey mendê cenî, la heto bîna eqsê miletanê dorûverî, cenîyê Kurdan miyanê civakî de gorê sosyoekonomîk statuya xo hem entellektuelî hem zî serdestî xodest visto. Geremolê Rochilata Miyanînî de cenî rê cû, qasêko mêrde destûr bido boyê xo girewtiş o. Zaf rey, cenî bi bawerîya ke mêrde her çî aye başêrî zano û keno biya pîl.

Kurdan her çar perçanê xo de binê destarê ciya ciyayan de ameyê eceqnayene. Sey nimûne Vakûrê Kurdistanî de ma êşkenê vacim ke cenîya Kurd, seba ziwanê xo yo qedexe kerde nêşkawa gam berzo cîhan û cûyêko modern. Perwerde, ziwan û xebate ra dûrî mendiş aye hemberê mêrdan de visto rewşê bêstatu biyayişî. Loma dest bi mucadeleyêko bêemsal kerdo. Ya zî gama ke cenîyê Tirkan dir bişanim têver, ma vacim ke di qatî zêdêrî bindesta hetê aborî ya zî hetê mêrdanê xo yê bindestana zî û swc.. Îran de heto bîna dewlet temamê cenîyan bê îrade qebûl kena û warê înan de qeraran dana la reyna rewşê cenîya Kurd ê Îranijêk xirabêrî yo çunke dewlet seba Kurdêk kultur bixo zî qedexe keno. Dewletê Îranî 2014 de wazena mêrikêko sûcdarî ceza bikero û sey ceza perênêko sûr ê cenîyê Kurdan dana pero û ê bi no awa ê kûçeyan ra çarnena seba ke qic bifîno. Meqsedê dewleta Îranî zîhnîyetê înan ê dagirkerîyê Kurdistanî zî ê “mêrdetî”ya înan zî weş eşkera kena. Perçanê bînan de (mesela Rocawan de nasnameyê Kurdan bîle çinêbi) zî reyna dewletêka kolonyalîst, dîn û ziwanî tesîr ro cûyê cenîya kurd kerdo û a eşta pê kêber.

Ke ma bêrim rolêka bîn ke civatî do cenîya Kurd ser ma vînenê ke nê miletî tarîxê xo de peynî seserra 19. de, wextê Împaratorîya Osmanîyan de Fatma Sîya ke tabûrê 700 mêrdeyan îdare kerdê, dîya. Halîme Xanimê Hekkarî ke Başkale binê emrê caye de bi, Adela Xanim ke Helepçe kontrol kerdê û şeklêko hem hêz û hem zî sîleh şixulnê ercîyayê teqdîrî bi, dîyo. Evlîya Çelebî Kitabê xo Seyahatname de behsê Xanzade Sûltan ke wextê Sûltan Mûratî IV de (1623–1640) Vaşûrê Kurdistanî de Harîr û Soran îdare kerdê keno. Eynî wext de 12 hezar pîyade û 10 hezarî leşkero tîrbaz binê emrê Xanzade Sûltan de bi. Evlîya Çelebî areno ziwan ke no edet (domînantîya înan ya zî îdarekerdoxîyê înan ê şaristanan, leşkeran, swn.) miyanê Kurdan de bibi, normal ameyê vînayene.

Beno ke seba ke Şengal de cenîyê Kurdan hetê IŞID’îya amey remnayene, rotene, cenî şer de end baş ê. Beno ke teyşanîya azadîya xo ra end şerbaz ê. Beno ke seba ke Hereketê Kurdan seyyewbînanîya mêrdan û cenîyan pêşkeşî înan kena loma.. La sebebêk esto ke cenîya Kurd serberz a na roce. Sebebêk esto ke temamê dinya gama ke sere amî 2015-16, bi heyranî temaşeyê cengawerî cenîya Kurd kerd. Belkî nê sebebî heme estê tede ke nika bi hezaran cenîyê pancês şiyês serreyî, cenîyê bextê xo verd, rayêka bi gulanê mergî xemelnaye tercîh kenê û merg varnenê barbaran ser.. Tayine rê merg benê tayine rê cû arenê..

 

Hardy, C. (2016), The Ezidis Beyond ISIS: Genoside, Gender, Displacement, and Return. AUIS.EDU. KRD